https://ror.org/03je5c526Giriş
Bilgi, yaşamın her alanında ihtiyaç duyulan ve özellikle savunmasız bireylere müdahale gerektiren durumlarda hayati önem taşıyan bir unsura dönüşebilmektedir. Bilginin pratik yaşamdaki somut etkileri arasında ilk yardım bilgisi en çarpıcı örneklerden biri olarak öne çıkmaktadır. İnsanlık tarihi boyunca bilgi, hayatta kalma aracı olarak temel bir rol oynamış ve bu işlevini farklı biçimlerde günümüze kadar sürdürmüştür. Ayrıca bilgi, bireyin doğru kararlar almasını sağlayarak sorunlarla başa çıkma ve problem çözme becerilerini geliştirmesine katkıda bulunur (Emasealu ve Stanislaus 2021:112-113).
İlk yardım, bireylerin hayatını tehdit edebilecek kazalar ve ani sağlık sorunları karşısında, profesyonel sağlık ekipleri gelene kadar mevcut imkânlarla yapılan müdahaleleri kapsamaktadır. Bu müdahaleler; yaralı bireyin korunması, ilgili yardım kuruluşlarının bilgilendirilmesi ve tıbbi araç-gereç bulunmaksızın uygun yöntemlerle ilk müdahalenin gerçekleştirilmesini içerir. Bu uygulamaları yasal ve güvenli bir biçimde gerçekleştirebilmek için, ilgili eğitim programlarına katılarak ilk yardımcı sertifikası almak gerekmektedir (Türk Kızılay İlk Yardım Birimi, t.y.). Kütüphaneler, eğitim kurumları ve benzeri birçok kamu kurumu, genellikle tıbbi altyapıya sahip olmadığından, bu ortamlarda görev yapan bireylerin ilk yardım bilgisi hayati önem taşımaktadır. Bu doğrultuda yayımlanan İlk Yardım Yönetmeliği’ne göre, az tehlikeli işyerlerinde her 20 çalışana, tehlikeli işyerlerinde her 15 çalışana ve çok tehlikeli işyerlerinde her 10 çalışana bir ilk yardımcı bulundurulması zorunludur (İlkyardım Yönetmeliği 2015).
İlk yardım gereksinimi, bireyin bulunduğu çevreden bağımsız olarak evlerde, iş yerlerinde, eğitim kurumlarında, trafikte ya da yangın ve deprem gibi afetlerin ardından her ortamda ortaya çıkabilmektedir. Koşullar ne olursa olsun, zamanında ve doğru biçimde uygulanan ilk yardım, hastanın yaşamını kalıcı olumsuz etkilerden koruma potansiyeline sahiptir (Aslan ve Demirdel 2023:1428). İlk yardım uygulamaları; astım, anafilaksi (şiddetli alerjik reaksiyon), hipoglisemi (kan şekeri düşüklüğü), miyokard enfarktüsü (kalp krizi), ısıya bağlı rahatsızlıklar, diş travmaları, çeşitli fiziksel yaralanmalar (kırık, sıyrık, kesik, yanık), göz yaralanmaları ve elektrik çarpmaları gibi çok çeşitli acil durumlarda gerekli olmaktadır (Health and Safety Classes 2012; Zideman et al 2021:270).
Ulusal ve uluslararası standartlar doğrultusunda verilen ilk yardım eğitimi konuları İlk Yardım Yönetmeliğinde (2015) şu şekilde belirtilmiştir:
İlkyardım eğitimi; genel ilkyardım bilgileri, temel yaşam desteği, OED kullanımı, havayolu tıkanıklığında ilkyardım, bilinç bozukluklarında ilkyardım, kanamalar, şok ve göğüs ağrısında ilkyardım, yaralanmalarda ilkyardım, boğulmalarda ilkyardım, kırık, çıkık, burkulmalarda ilkyardım, acil taşıma teknikleri, böcek sokmaları ve hayvan ısırıklarında ilkyardım, zehirlenmelerde ilkyardım, yanık, donma ve sıcak çarpmalarında ilkyardım, göz, kulak ve buruna yabancı cisim kaçmasında ilkyardım (Madde 21/a).
İlk yardımcı sertifikası alabilmek için gerekli yeterlilikler içerisinde, en az ilkokul veya ilköğretim okulu mezunu olmak zorunluluğu vardır. Ayrıca, alınan eğitim sonunda katılımcıların başarılı sayılmaları için teorik ve uygulamalı sınavlardan geçmeleri gerekmektedir. Teorik sınavdan 100 üzerinden 85 alınamaması durumunda uygulamalı sınava girilememektedir. Alınan ilk yardımcı belgesinin geçerlik süresi 3 yıl olup, süre bitiminden itibaren ilk 3 ay içerisinde güncelleme eğitimi alınabilir, aksi halde yenilenmeyen belgeler geçersiz sayılır (İlk Yardım Yönetmeliği 2015: madde22/1-2; madde23/a).
Halk kütüphaneleri, okul öncesi çocuklardan yetişkinlere, yaşlı bireylerden bebeklere kadar oldukça geniş bir kullanıcı kitlesine sahiptir. Bu kapsamda; 14 yaş altı çocuklara, ailelerine ve bakıcılarına, 15-18 yaş aralığındaki genç bireylere, özel gereksinimli bireylere ve yetişkinlere yönelik hizmetler sunulmaktadır (Halk Kütüphaneleri Yönetmeliği 2012; Karadeniz 2021:111; Kütüphaneler ve Yayımlar 2023). Toplumsal kurumlar olarak kütüphaneler her gün onlarca ve hatta yüzlerce kullanıcıya kapılarını açmaktadır. Erzurum’da 22 halk kütüphanesi bulunmaktadır. Bir yılda kütüphaneden yararlanan kişi sayısı 1 milyon 69 bin 868’dir (Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) 2025). Erzurum İsmail Saib Sencer İl Halk Kütüphanesi ise, 2024 yılı içerisinde tek başına 812 bin okuyucuyu ağırlamıştır (Anadolu Ajansı 2025). Bu veriler, halk kütüphanelerinin yoğun kullanım oranlarını ortaya koymaktadır.
Toplumsal kurumlar olan kütüphaneler, afet ve halk sağlığı süreçlerinde bilgi yönetimi, risk iletişimi, toplum eğitimi ve kanıta dayalı karar verme mekanizmalarının desteklenmesi gibi alanlarda kritik roller üstlenebilir. IFLA’nın 2018’de yayımladığı ‘Afet Risklerine Müdahale’ (Disaster Risk Response – A brief on Libraries and the Sendai Framework) brifing belgesinde kütüphanecilerin krizlere müdahalede, küresel sağlık ve afet yönetiminde potansiyellerini genellikle tanımadıklarına vurgu yapmıştır. Kütüphanecilerin yerel, ulusal ve uluslararası krizler karşısında yetkin bir topluluk oluşturmak için beceri geliştirmeye yönelik stratejiler belirlenmelidir. Kütüphanecilere yönelik geliştirilecek stratejilerle, kütüphane personelinin ihtiyaç duyulan alanlara yönelik bilgi, beceri ve özgüven kazanmalarına fırsatlar sunacaktır (International Federation of Library Associations and Institutions 2025).
Kütüphanelerde kullanıcılarla karşılaşılan çeşitli sorunların çözümünde, kütüphanecilerin sahip olduğu bilgi ve tutumlar önemli bir etken olarak ortaya çıkmaktadır. Williams ve Ogden (2020: 62, 73-74), kütüphanecilerin kriz yaşayan kullanıcılarla etkili biçimde etkileşime girebilmeleri için gerekli eğitim ve disiplinler arası iş birliği ihtiyaçlarını belirlemeyi amaçlayan çalışmalarında, bu doğrultuda hazırlanacak eğitim programlarının kütüphanecilerin gerekli bilgi, beceri ve tutum dengesini geliştirmelerine katkı sağlayacağını ortaya koymaktadır. Benzer bir çalışma, kütüphane içerisinde kriz yaşayan kullanıcılara destek sunabilmek için konuya ilişkin bilgi sahibi olmanın kütüphanecilerin tutumlarında değişiklik yarattığını ortaya koymuştur (Ogden ve Williams 2022:664). Kamusal nitelikte hizmet veren kütüphanelerde, kullanıcıların bilgi gereksinimlerinin yanı sıra psikososyal destek ihtiyaçlarının da ortaya çıktığı görülmektedir. Provence ve diğerleri (2021:253), halk kütüphanesi kullanıcılarının bu tür gereksinimlerinin daha etkili biçimde nasıl karşılanabileceğine ilişkin atılması gereken adımları çalışmalarında tartışmıştır. Araştırmanın bulguları, halk kütüphanesi program ve hizmetlerinde kapsayıcılık ilkesinin sürdürülmesi ve kütüphanecilerin kullanıcıların farklı ihtiyaçlarına yönelik iş birlikleri geliştirmesinin gerekliliğini vurgulamaktadır.
İlk yardım bilgi ve farkındalığı üzerine yapılan çalışmaların, kamusal alanda hizmet veren kurumlar arasında özellikle okullar ve üniversitelerdeki öğrenciler ve öğretmenler üzerinde yoğunlaştığı görülmektedir. Bu çalışmalar arasında, üniversite öğrencilerinde epilepsiye ilişkin farkındalık, tutum ve ilk yardım bilgilerini inceleyen araştırmalar (Zhao ve diğerleri 2024); kaza ve yaralanma risklerine karşı savunmasız olan öğrencilere ilk anda ulaşan ortaokul öğretmenlerinin ilk yardım konusundaki bilgi ve uygulamalarını değerlendiren çalışmalar (Al Gharsan ve Alarfaj 2019) ile farklı uzmanlık alanlarına sahip öğretmenlerin hem yetişkinlere hem de çocuklara yönelik ilk yardım bilgisi gerekliliğinden hareketle öğretmenlerin bilgi düzeylerini ölçen araştırmalar (Bakalrski 2020) bulunmaktadır.
Kütüphanelerde görev yapan personelin ilk yardım bilgisine sahip olması, kullanıcılarla doğrudan etkileşimde bulunmaları ve olası acil durumlarda sorumluluk üstlenmeleri açısından önemli bir gereklilik olarak değerlendirilmektedir. Ulusal literatür incelendiğinde, öğretmenler, eğiticiler, üniversite öğrencileri, mahkûmlar, kadınlar, otobüs ve kamyon şoförleri ile trafik polisleri gibi farklı meslek gruplarının ilk yardım bilgi düzeylerine ilişkin çeşitli araştırmalar bulunmaktadır (Akgün ve diğerleri 2023; Altındiş ve diğerleri 2017; Altıntop ve diğerleri 2000; Nayir ve diğerleri 2011; Orhan ve Aydın 2020; Serinken ve diğerleri 2011; Şenol ve diğerleri 1999; Köksoy ve diğerleri 2012; Uskun ve diğerleri 2008). Kütüphanecilere yönelik olarak ise, Polat’ın (2024) deprem bölgelerinde görev alan gönüllü kütüphanecilerin psikolojik ilk yardım yetkinliklerinin incelendiği çalışma bulunmaktadır. Alanla ilgili literatürün sınırlı olması ve konunun taşıdığı önem doğrultusunda, bu araştırma Erzurum ilinde bulunan halk kütüphanelerinde görev yapan kütüphane personelinin ilk yardım bilgi düzeylerini belirlemeyi amaçlamaktadır.
YÖNTEM
Genel olarak nicel araştırma yaklaşımının benimsendiği çalışmada, mevcut koşullar içerisinde var olduğu şekliyle durum tanımlaması yapabilmek için betimleme yöntemi kullanılmıştır. Böylece elde edilen sonuçların problem çözmede ve ileriye yönelik planlama sürecinde yardımcı olması öngörülmektedir (Balcı 2019:415).
Çalışmanın Amacı ve Araştırma Soruları
Araştırmanın amacı, Erzurum’daki halk kütüphanelerinde çalışan personelin ilk yardım bilgi düzeylerini değerlendirmektir. Bu doğrultuda aşağıdaki sorulara cevap aranacaktır:
• Halk kütüphanecilerinin temel ilk yardım bilgisi hangi düzeydedir?
• Halk kütüphanecilerinin ilk yardım bilgisi ile eğitim alma durumu arasında anlamlı bir ilişki var mıdır?
• Halk kütüphanecilerinin ilk yardım eğitimi alma ihtiyacı ile bilgi düzeyi arasında ilişki var mıdır?
Evren ve Örneklem
Araştırma evrenini Erzurum ili merkez ve ilçelerinde bulunan 22 halk kütüphanesi personeli oluşturmaktadır. Evrenin tamamını oluşturan 64 kişiye ulaşmak hedeflendiğinden örneklem alınmamış ve toplam 46 (%71,9) kütüphane personeline anket uygulanmıştır. Ankete katılım gönüllülük esasına dayanmaktadır; ancak katılım sağlamayan personelin izinli olduğu anlaşılmaktadır. Toplam 64 personelden 18’i (%28,1) ankete katılmamıştır. Anket uygulanan kütüphaneler Tablo 1’de gösterilmiştir.
Veri Toplama Araçları
Veri toplama sürecinde anket formu, katılımcılara birebir ulaştırılmış ve yanıtlar yine birebir etkileşimle 20 Haziran-15 Temmuz tarihleri arası toplanmıştır. Araştırmada veri toplama aracı olarak 21 sorudan oluşan anket kullanılmıştır. Anket formu; 9 demografik ve temel ilk yardım bilgilerini ölçmeye yönelik 12 sorudan oluşmaktadır. Demografik bilgilere ilişkin sorular, Göktaş’ın (2022:84-85) anket çalışmasında yer alan demografik bilgileri temel alınarak hazırlanmıştır. Temel ilk yardım bilgi düzeyini belirlemeye yönelik sorular ise, Millî Eğitim Bakanlığı İlk Yardım Soru Bankası’ndan (Millî Eğitim Bakanlığı [MEB], t.y.) yararlanılarak oluşturulmuştur. Anket formuna eklenen sorular, uzman görüşü almak için iki sağlık çalışanına gönderilmiştir. Alınan geri bildirimler doğrultusunda gerekli düzeltmeler yapılmış; ayrıca tüm sorular Sağlık Bakanlığı İlk Yardım Eğitim Kitabı (2024) temel alınarak gözden geçirilmiştir.
Temel ilk yardım bilgisini değerlendirmek amacıyla hazırlanan ankette, her bir konu alanına dair birer soru bulunmaktadır. Temel ilk yardım eğitimi ile ilgili konular ve ankette kullanılan soru alanları Tablo 2’de verilmiştir (Sağlık Bakanlığı 2008):
Verilerin Değerlendirilmesi
Verilerin istatistiksel analizinin gerçekleştirilmesi için R Programı (Version 4.3.2) kullanılmıştır. Olumsallık tablo çözümlemesi (Ki-Kare analizi) yapılmıştır.
Etik İzinler
Araştırma için Atatürk Üniversitesi, Bilimsel Araştırmalar Etik Kurulu tarafından verilen 23.06.2025 tarihli ve E.88656144-00-2500201194 sayılı karar, etik kurul uygunluğunu değerlendirmek üzere alınmıştır. Erzurum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü E35572965-492201.02-7085884 sayılı ve 01.08.2025 tarihli izin yazısı ile veriler toplanmıştır. Katılımcılardan gönüllülük esasıyla toplanan veriler için gönüllü bilgilendirme formu ve ilgili anket verilmiştir.
BULGULAR
Demografik Veriler
Uygulanan anket çalışmasında 46 kütüphane personelinden toplanan verilerden elde edilen demografik bilgiler şu şekildedir. Anket katılımcılarının cinsiyet dağılımının ağırlıklı erkeklerden oluştuğu (%73,9), 25-59 yaş aralığında oldukları ve yaş ortalamasının 41 olduğu tespit edilmiştir. Eğitim düzeyine baktığımızda genellikle ön lisans ve üstü eğitime (%76) sahip oldukları, temel eğitim düzeyinde (%24) olanların azınlıkta kaldığı anlaşılmıştır. Kütüphane personelinden ankete katılanların daha çok kütüphaneci kadrosunda (%45,7) çalıştığı, daha sonra işçi (%19,6), bilgisayar işletmeni (%10,9), memur (%8,7), kütüphane müdür (%6,5) ve en az koruma ve güvenlik görevlisi, teknisyen ve destek personeli (%2,2) bulunmaktadır. Katılımcılardan bir kişi ise kadrosunu yazmamıştır. Demografik verilere ait sayı ve yüzde oranları Tablo 3’te verilmiştir.
Tablo3’te katılımcıların ilk yardım bilgi ve deneyimine ilişkin veriler sunulmuştur. Katılımcıların yalnızca küçük bir kısmı (%10,9) temel ilk yardım eğitim sertifikasına sahiptir. Sertifikaların alım tarihleri 2021 (3 kişi), 2023 (1 kişi) ve 2024 (1 kişi) yıllarına dağılmaktadır. İlk yardım sertifikasına sahip olmayanlar (%89,1) arasında ilk yardım konusunda bilgi sahibi olanların bu bilgileri daha çok internetten (%56,1), TV ve radyodan (%39), kitaplardan ve sosyal medyadan (%26,8), arkadaş çevresi ve diğer kaynaklardan (%17,1) ve en az dergi ve gazeteden (%7,3) edindikleri görülmüştür. Diğer yanıtlarını seçen katılımcıların açıklamaları arasında askerlik, eğitim dersleri, spor etkinlikleri ve çevrim içi kaynaklardan edinilen bilgiler öne çıkmaktadır.
Kütüphane ortamında ilk yardım gerektiren durumlarla karşılaşanların ise oranı oldukça düşüktür (%6,5). Karşılaşılan vakalar arasında kırık, çıkık, burkulma, çarpma, bayılma ve küçük yaralanmalar (sıyrık, kesik gibi) yer almaktadır. Katılımcıların çoğunluğu (%60,9) ilk yardım eğitimi alma ihtiyacı hissettiğini belirtirken, daha az sayıda katılımcı (%39,1) böyle bir ihtiyaç duymadığını ifade etmiştir. İlk yardım durumu ve eğitim ihtiyacına ilişkin veriler Tablo 4’te gösterilmiştir.
Temel ilk yardım bilgisi
Anketin ikinci bölümünde katılımcılara yöneltilen sorular, temel ilk yardım bilgilerini ölçmeye yönelik hazırlanmıştır. Bu bölümde her katılımcının başarısı 0 ile 100 arasındaki puan ile ölçülmüştür. Puan yükseldikçe bilgi düzeyinin daha yüksek olduğu kabul edilmektedir.
Temel ilk yardım bilgisi tanımlayıcı istatistikleri Tablo 5’te gösterilmiştir.
Başarı puanları katılımcılar arasında 33 (min) ile 92 (max) puan arasında değişmektedir. Başarı ortalaması ise, 61,37 olarak hesaplanmıştır. Katılımcıların ilk yardım bilgi puanı ortancası 58’dir. Yani katılımcıların yarısı bu değerin altında doğru cevap vermiştir. İlk yardım bilgi düzeyi için sorulan 12 sorudan en az 4, en çok 11 soru doğru cevaplanmıştır. Katılımcıların doğru yanıt sayılarının yüzdelik dağılımına bakıldığında, en yüksek oran %21,7 ile 7 puan alanlarda gözlemlenmiştir. Bunu %19,6 ile 8 puan, %13,0 ile 6, 9 ve 10 puan, %8,7 ile 4, 5 puan ve %2 ile 11 puan alanlar takip etmektedir.
Katılımcıların temel ilk yardım bilgileri, 12 çoktan seçmeli sorudan elde edilen doğru/yanlış yanıtlarla değerlendirilmiştir. Katılımcıların yanıtları, iki ayrı değişken grubu açısından analiz edilmiştir:
1. İlk yardım eğitimine ihtiyaç duyduğunu belirtenler ile duymadığını belirtenler,
2. İlk yardım sertifikasına sahip olanlar ile olmayanlar.
Temel ilk yardım sorularına verilen yanıtların sorular bazında gösterdiği farklılıklar Tablo 6’da yer almaktadır.
Her sorunun yanında Ki-Kare testi (χ2) sonucuna karşılık gelen p-değerleri (p-value), gruplar arasındaki farkların istatistiksel olarak anlamlı olup olmadığını değerlendirmenizi sağlamaktadır (çapraz tablolarda 5’ten küçük sıklıklar gözlemlendiğinde Fisher Exact Ki-Kare testi kullanılmıştır).
Katılımcıların ilk yardım eğitimine ihtiyaç duyma durumlarına göre bilgi düzeylerinde fark olup olmadığını incelemek amacıyla Ki-Kare testi uygulanmıştır. Test sonucunda elde edilen p-değerleri 0.05’ten büyük olduğundan, istatistiksel olarak anlamlı bir fark tespit edilememiştir. Bu sonuca göre, ilk yardım eğitimine ihtiyaç duyup duymama durumu ile ilkyardım testi başarı oranı arasında anlamlı bir farklılık bulunmamaktadır.
Katılımcıların temel ilkyardım sertifikasına sahip olma durumuna göre ilkyardım bilgi düzeyleri arasında fark olup olmadığını incelemek amacıyla Ki-Kare testi uygulanmıştır. Test sonucuna göre, elde edilen p-değerleri 0.05’ten büyük olduğundan, istatistiksel olarak anlamlı bir fark tespit edilememiştir. Bu bulgu, temel ilk yardım sertifikasına sahip olmanın bilgi düzeyi üzerinde anlamlı bir farklılık olmadığını göstermektedir.
İlk yardım tanımının sorulduğu birinci soruya doğru yanıt verme oranı, ilk yardım eğitimine ihtiyaç duyduğunu belirten katılımcılar (%58,7) ve ilk yardım sertifikasına sahip olmayanlar (%87) arasında daha yüksektir. Buna karşılık, eğitim ihtiyacı duymadığını ifade edenler (%39,1) ve sertifikalı katılımcılar (%10,9) daha düşük doğru yanıt oranı göstermiştir.
Hasta/Yaralı değerlendirilirken ilk önce kontrol edilmesi gerekenin ne olduğunun sorulduğu ikinci soruda, ilk yardım eğitimine ihtiyaç duyduğunu belirten katılımcıların (%30,4) ve sertifikası bulunmayanların (%39,1) doğru yanıt verme oranlarının, diğer gruplara göre daha yüksek olduğu görülmektedir. Buna karşın, eğitime ihtiyaç duymayanların (%13) ve sertifikalı bireylerin (%4,3) doğru yanıt oranları daha düşüktür.
Üçüncü soruya verilen yanıtlar değerlendirildiğinde, kalp-akciğer canlandırması sırasında uygulanacak solunum ve kalp masajı oranı hakkında bilgi düzeyinin genel olarak düşük olduğu görülmektedir. İlk yardım eğitimi ihtiyacı duyduğunu belirtenler ile duymayanlar arasında doğru yanıt oranı eşit olup (%19,6), ilk yardım sertifikası olmayan katılımcıların doğru yanıt oranının (%34,8) sertifikaya sahip olanlardan (%4,3) daha yüksek olduğunu ortaya koymaktadır.
Katılımcıların burun kanaması durumunda uygulanması gereken ilk yardım müdahalesine dair bilgi düzeylerinin değerlendirildiği dördüncü soruda, doğru yanıt verme oranının, ilk yardım eğitimine ihtiyaç duyduğunu belirten katılımcılarla (%26,1), ilk yardım sertifikası olmayan katılımcılar (%21,7) arasında daha yüksek olduğu görülmüştür. İlk yardım eğitimine ihtiyacı olduğunu düşünmeyenlerle (21,7) ve ilk yardım sertifikası olanların (%8,7) doğru yanıt oranlarının daha düşük olduğu kaydedilmiştir.
Beşinci soruya ilişkin bulgular, katılımcıların yara yerinde yabancı cisim bulunması durumunda uygulanması gereken doğru ilk yardım müdahalesi hakkında önemli ölçüde bilgi sahibi olduğunu göstermektedir. Gerek eğitim ihtiyacı duyan ve duymayan, gerekse ilk yardım sertifikası olan ve olmayan grupların tamamı bu soruya yalnızca doğru yanıt vermiş, yanlış yanıt veren katılımcı olmamıştır. Ancak, doğru yanıt oranı eğitim ihtiyacı duyan katılımcılarla (%60,9), ilk yardım sertifikası olmayanlarda (%89,1) daha yüksektir.
Altıncı soruda katılımcıların çıkık durumunda yapılması gereken ilk yardım müdahalesi hakkında farklı bilgi düzeylerine sahip olduğunu ortaya koymaktadır. İlk yardım eğitimi alma ihtiyacı hisseden bireylerde doğru yanıt oranı (%58,3), eğitim ihtiyacı hissetmeyen bireylere (%34,8) göre daha yüksek gözlemlenmiştir. İlk yardım sertifikası olmayanların doğru yanıt oranı (%80,4), sahip olanlara oranla (%8,7) çok daha yüksektir.
Yedinci soruya verilen yanıtlar, katılımcıların sıcak çarpmasında uygulanacak doğru ilk yardım müdahalesine ilişkin bilgi düzeylerini değerlendirmeye yöneliktir. İlk yardım eğitimine ihtiyaç duyduğunu belirten katılımcıların doğru yanıt oranı (%50), ihtiyaç duymadığını belirten katılımcıların oranından (%34,8) yüksektir. İlk yardım sertifikası olmayanların doğru yanıt oranı (%73,9), sahip olanlara oranla (%10,9) çok daha yüksektir.
Sara nöbeti konusundaki bilgi düzeyini ölçen sekizinci soruda doğru yanıt oranlarının genelde düşük olduğu gözlenmiştir. Eğitim ihtiyacı hissedenler ve hissetmeyenler eşit oranda doğru cevap verirken (%17,4), bu soruda ilk yardım sertifikası olmayanlar (%28,3), sertifikası olanlardan (%6,5) daha fazla doğru cevap vermiştir.
Dokuzuncu soruya verilen cevaplar, sindirim yolu zehirlenmelerinde doğru müdahale bilgisi eksikliği olduğunu göstermektedir. Eğitim ihtiyacı hissedenler (%39,1) ve sertifikasızlar (%52,1) daha yüksek doğru oranlarına sahipken, eğitim ihtiyacı hissetmeyenler (%23,9) ve sertifika sahipleri (%10,9) daha düşük doğru oranına sahiptir.
Katılımcıların hayvan ısırmalarında yapılması gereken ilk yardım uygulamaları hakkında bilgi düzeyini ölçen onuncu soruda, eğitim ihtiyacı hissedenler ve hissetmeyenlerin doğru yanıt oranı (%30,4) aynıdır. Sertifikası olmayanlar bu soruda daha başarılı olurken (%52,2), sertifika sahibi olanların başarı oranı (%10,9) daha düşük kalmıştır.
Gözde yabancı cisim için doğru ilk yardım uygulaması için sorulan on birinci soruda, sertifikasız bireylerin doğru cevap oranı (%52,2), sertifikalı bireylerin (%8,7) çok üzerindeyken, eğitim ihtiyacı hissedenlerde (%34,8) bu oran hissetmeyenlerden (%26,1) daha fazladır.
Son soruda, uygun taşıma tekniklerine yönelik bilgi düzeyi değerlendirilmiş, genel olarak düşük doğru yanıt oranları tespit edilmiştir. Özellikle, eğitim ihtiyacı duyduğunu ifade eden katılımcılar (%10,9) ile sertifikası bulunmayanlar (%13), daha yüksek doğru yanıt oranlarına sahipken, buna karşılık, eğitim ihtiyacı hissetmeyenlerin (%4,3) ve sertifikalı katılımcıların (%2,2) doğru yanıt oranlarının daha düşük düzeyde kaldığı görülmektedir.
Sonuç ve Öneriler
Araştırma bulguları doğrultusunda, ankete katılan kütüphane personelinin çok sınırlı bir bölümünün ilk yardım eğitimi sertifikasına sahip olduğu tespit edilmiştir. Bununla beraber, kütüphanelerde ilk yardım gerektiren bir durumla karşılaşma sıklığının da oldukça düşük seviyede olduğu anlaşılmaktadır. Ancak bu durum, kütüphane ortamlarında gerek mesleki faaliyetler sırasında gerekse günlük yaşamda karşılaşılabilecek acil durumlara yönelik ilk yardım müdahalelerine hazırlıklı olmanın önemini azaltmamaktadır. Halk kütüphaneleri söz konusu olduğunda, kullanıcı kitlesi içerisinde bebekler, çocuklar ve yaşlılar gibi kaza ve risklere karşı daha savunmasız grupların bulunması, hazırlıklı olmanın önemini daha da artırmaktadır.
İlk yardım sertifikalarının yasal düzenlemelere göre üç yıl süreyle geçerliliğini koruduğu dikkate alındığında, araştırmada sertifikaya sahip bireylerden üç kişinin bu yasal süreyi zaten aştığı görülmektedir. Bunun yanı sıra ilk yardım bilgi düzeylerinin beklenenden düşük bulunması, çeşitli faktörlerle de ilişkilendirilebilir. Bu durum, sertifikaların alındığı tarihin üzerinden belirli bir süre geçmiş olması, bilgi güncellemelerinin yeterli düzeyde yapılmaması ya da teorik bilginin uygulamaya yeterince yansıtılamaması gibi etkenlerle açıklanabilir. Dolayısıyla, ilk yardım eğitiminin yalnızca alınmış olması değil, aynı zamanda düzenli aralıklarla güncellenmesi ve uygulama becerileriyle desteklenmesi gerektiği söylenebilir.
Katılımcıların ilk yardım bilgi düzeyine ilişkin verdikleri yanıtlar değişen oranlarla oldukça geniş bir dağılım sergilemiştir. Bu durum, katılımcılar arasında bilgi düzeyi açısından belirgin bir çeşitliliğin bulunduğunu ortaya koymaktadır. Katılımcıların büyük oranda sertifika sahibi olmamalarına karşın çeşitli bilgi kaynakları aracılığıyla konu hakkında bilgi sahibi olduğu anlaşılmıştır. Ancak ilk yardım, ilk yardım sertifikası olan kişiler tarafından yapılmalıdır. Genel başarı ortalaması ise ilgili mevzuata göre, teorik ortalamanın altında kalmıştır. Bu bağlamda, elde edilen başarı ortalaması, katılımcıların mevcut bilgi düzeylerinin standartların altında olduğunu ve dolayısıyla önemli ölçüde ilk yardım eğitimine ihtiyaç duyulduğunu göstermektedir.
İlk yardım bilgi düzeyine ilişkin katılımcıların cevap dağılımı ve Ki-Kare test sonuçları, ilk yardım eğitimine ihtiyacı olduğunu düşünen katılımcıların doğru yanıt oranlarında genellikle eğitim ihtiyacı olmadığını düşünenlere göre daha yüksek yüzdeler göstermiştir. İlk yardım sertifikasına sahip olan katılımcıların da bilgi düzeylerinin beklenen seviyenin altında olması, bilgi eksikliklerinin belirgin olduğu göstermiştir.
Sonuç olarak, kamusal alanlar olarak halk kütüphaneleri; bebek, çocuk, genç, yetişkin ve yaşlıların yoğun olarak ziyaret ettiği, bu nedenle acil sağlık riski durumlarının ortaya çıkma olasılığının yüksek olduğu mekânlardır. Kütüphane çalışanlarına yönelik ilk yardım eğitiminin yaygınlaştırılması ve bu kapsamda sunulan bilgilerin güncelliğinin sağlanması, personelin acil durumlara karşı hazırlık düzeyini artırarak, olası risklerin azaltılmasına ve güvenli çalışma ortamlarının oluşturulmasına anlamlı katkılar sunacaktır. Ayrıca, farklı örneklemlerde sorular yeniden sorularak değerlendirilebilir ve tüm kütüphaneler için bu çalışmaların yaygınlık kazanması sağlanabilir. Böylece ilk yardım bilgi düzeylerine ilişkin bilgilerin yanı sıra bilginin kalıcılığının sağlanması ve bu konudaki eğitim isteksizliklerinin nedeni anlaşılabilir.
Kaynakça
Akgün, M., Sekerci, N., Demirdağ, H., ve Doğan, R. (2023). “Okul Öncesi Öğretmenlerinin Temel İlk Yardım Bilgi Düzeylerinin Belirlenmesi”, Haliç Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 6(3), s.30-38. https://doi. org/10.48124/husagbilder.1180096 (Erişim Tarihi: 25 Mart 2025).
Al Gharsan, M., & Alarfaj, I. (2019). “Knowledge and practice of secondary school teachers about first aid”, Journal of family medicine and primary care, 8(5), p.1587-1593. DOI: 10.4103/jfmpc.jfmpc_76_19 (Erişim Tarihi: 19 Nisan 2025).
Altındiş, S., Tok, Ş., Aslan, F. G., Adıgül, M. P., Ekerbiçer, H. Ç., ve Altındiş, M. (2017). “Üniversite Öğrencilerinin İlk Yardım Bilgi Düzeylerinin Değerlendirilmesi”, Sakarya Tıp Dergisi, 7(3), s.125-130. https:// dergipark.org.tr/en/download/article-file/362501 (Erişim Tarihi: 25 Nisan 2025).
Altıntop, L., Dündar, C., Güven, H., Doğanay, Z., ve Topbaş, M. (2000). “Samsun İl Merkezinde Görev Yapan Trafik Polislerinin İlk Yardım Eğitimi Öncesi ve Sonrası Bilgi Düzeyleri”, Ulusal Travma Dergisi, 6(1). https://jag.journalagent.com/travma/pdfs/UTD_6_1_53_56.pdf (Erişim Tarihi: 8 Mayıs 2025).
Anadolu Ajansı. (Ocak 2025). “Erzurum’un Modern Kütüphanesi 2024’te 812 Bin Okuyucu Ağırladı”, (Erişim tarihi: 5 Mayıs 2025), https:// www.aa.com.tr/tr/kultur/erzurumun-modern-kutuphanesi-2024te812-bin-okuyucu-agirladi/3453326 (Erişim Tarihi: 7 Mart 2025).
Aslan, H., ve Demirdel, E. (2024). “An Examination of First Aid Knowledge Levels of Physiotherapists”, Physiotherapy Theory and Practice, 40(7), p.1428-1435. https://doi.org/10.1080/09593985.2023.2183101 (Erişim Tarihi: 12 Nisan 2025).
Bakalarski, P. (2020). “Assessment of teachers’ knowledge about first aid”, Critical Care Innovations, 3(1), p.18-23. DOI: 10.32114/ CCI.2020.3.1.18.23 (Erişim Tarihi: 3 Nisan 2025).
Balcı, A. (2019). “Eğitimsel Araştırmanın Eğitimsel Sorunların Çözümüne Uygulanması”, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 22(1), s.411-420. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000000868 (Erişim Tarihi: 9 Mayıs 2025).
Emasealu, H. U., & Stanislaus, E. N. (2021). “The First Responder Librarian As A Guide to the Information-Vulnerable Members of The Society”, Journal of Library Services and Technologies, 3(2), p.112-118.
Göktaş, A. (2022). Sınıf Öğretmenlerinin İlk Yardım Özyeterliklerinin ve İlk Yardım Bilgi Düzeylerinin İncelenmesi, Çankırı: Çankırı Karatekin Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi.
Halk Kütüphaneleri Yönetmeliği. (2012). 11/01/2012 tarih ve 28170 sayılı Resmî Gazete, https://teftis.ktb.gov.tr/TR-264032/halk-kutuphaneleriyonetmeligi.html (Erişim Tarihi: 20 Mayıs 2025).
Health and Safety Classes. (Eylül 2012). “First Aid Course and its Importance in Our Daily Life”, https://reddingcpr.wordpress.com/2012/09/17/ first-aid-course-and-its-importance-in-our-daily-life/ (Erişim tarihi: 9 Mayıs 2025).
International Federation of Library Associations and Institutions. (2025). “Evidence for Global and Disaster Health Special Interest Group”, https://www.ifla.org/units/e4gdh/ (Erişim Tarihi: 11 Mart 2025).
İlkyardım Yönetmeliği. (2015). 29/07/2015 tarih ve 29429 sayılı Resmî Gazete, https://www.mevzuat.gov.tr/ mevzuat?MevzuatNo=20992&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5 (Erişim Tarihi: 2 Mayıs 2025).
İsmail Saib Sencer İl Halk Kütüphanesi Temmuz 2025 Verileri. (2025). İsmail Saib Sencer İl Halk Kütüphanesi Müdürlüğü. (30 Haziran 2025).
Karadeniz, Ş. (2021). Türkiye’de Ulusal Halk Kütüphanesi Stratejisi, İstanbul: Hiperyayın.
Köksoy, S., Öncü, E., Şermet, Ş., ve Sungur, M. A. (2012). “Cezaevinde Bulunan Mahkûmların İlk Yardım Bilgi Düzeyleri”, Türkiye Acil Tıp Dergisi, 12(1), s.20-24.
Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü. (2023). “Halk Kütüphanelerinde Bebekler ve Çocuklar”, https://kygm.ktb.gov.tr/TR-308336/bebekve-cocuk-kutuphaneleri.html (Erişim Tarihi: 10 Mayıs 2025).
Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (t.y.). “İlk Yardım Soru Bankası”,https://kayseriisg.meb.gov.tr/meb_iys_dosyal ar/2018_11/08212853_08203209_3-Soru_BankasY-convertedconverted_1_1_1.pdf (Erişim Tarihi: 3 Haziran 2025).
Nayir, T., Uskun, E., Türkoğlu, H., Uzun, E., Öztürk, M., ve Kişioğlu, N. (2011). “Isparta İl Merkezinde Görevli Öğretmenlerin İlkyardım Bilgi Düzeyleri ve Tutumları”, Medical Journal of Süleyman Demirel University, 18(4), s.123-127. https://dergipark.org.tr/en/pub/sdutfd/ issue/21006/225929 (Erişim Tarihi: 29 Nisan 2025).
Ogden, L.P., & Williams, R.D. (2022). Supporting Patrons in Crisis through a Social Work-Public Library Collaboration. Journal of Library Administration, 62, p.656- 672.
Orhan, S. İ., ve Aydın, A. (2020). “Öğretmen Adaylarının ilk yardım bilgi düzeyleri: Kastamonu Üniversitesi örneği”, Kastamonu Education Journal, 28(4), s.1657-1667.
Polat, Ö. (2024). “Gönüllü Kütüphanecilerin Deprem Bölgesindeki Gözlem ve Deneyimleri Üzerinden Psikolojik İlk Yardım Yetkinliğinin Önemi ve Gerekliliği”, Bilgi Dünyası, 25(1), s.118-149. https://doi. org/10.15612/BD.2024.745 (Erişim Tarihi: 13 Mayıs 2025).
Provence, M. A., Wahler, E. A., Helling, J., & Williams, M. A. (2021). “SelfReported Psychosocial Needs of Public Library Patrons: Comparisons Based on Housing Status”, Public Library Quarterly, 40(3), p.244– 257. https://doi.org/10.1080/01616846.2020.1730738 (Erişim Tarihi: 15 Mayıs 2025).
Sağlık Bakanlığı. (2008). “Eğitimciler İçin Eğitim Rehberi: İlk Yardım Modülleri”, https://ekutuphane.saglik.gov.tr/Yayin/202 (Erişim Tarihi: 27 Nisan 2025).
Sağlık Bakanlığı İlk Yardım Eğitim Kitabı 2024 (2024). https://dosyaism. saglik.gov.tr/Eklenti/232122/0/ilk-yardim-egitim-kitabi-2024pdf.pdf (Erişim Tarihi: 22 Mayıs 2025).
Serinken, M., Türkcüer, İ., Karcıoglu, Ö., Akkaya, S., ve Uyanık, E. (2011). “Kadınların Başına Gelen Ev Kazaları ve İlk Yardım Bilgi Düzeyleri”, Ulus Travma Acil Cerrahi Dergisi, 17 (5), s.445-449. https://jag. journalagent.com/travma/pdfs/UTD_17_5_445_449.pdf (Erişim Tarihi: 3 Mart 2025).
Şenol, V., Çetinkaya, F., ve Yıldırım, C. (1999). “Otobüs ve Kamyon Şoförlerinin İlk Yardım Konusundaki Bilgi Tutum ve Davranışları”, Ulusal Travma ve Acil Cerrahi Dergisi, 5(1), s.19-23. https://jag. journalagent.com/travma/pdfs/UTD_5_1_19_23.pdf (Erişim Tarihi: 24 Mart 2025).
Türk Kızılay İlk Yardım Birimi. (t.y.). “İlk Yardım Bilgileri”, https://www. ilkyardim.org.tr/temel-ilk-yardim-bilgileri.html (Erişim Tarihi: 17 Nisan 2025).
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2025). “İllere Göre Halk Kütüphaneleri, Yararlanan Kişi, Kayıtlı Üye, Ödünç Verilen Materyal ve Konularına Göre Kitap Sayısı, 2024”, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/ Index?p=Kutuphane-Istatistikleri-2024-54192 (Erişim Tarihi: 03 Aralık 2025).
Uskun, E., Alptekin, F., Öztürk, M., ve Kişioğlu, A. N. (2008). “Ev Hanımlarının Ev Kazalarını Önlemeye Yönelik Tutum ve Davranışları İle Ev Kazalarına Yönelik İlkyardım Bilgi Düzeyleri”, Ulus Travma Acil Cerrahi Dergisi, 14(1), s.46-52. https://jag.journalagent.com/ travma/pdfs/UTD_14_1_46_52.pdf (Erişim Tarihi: 27 Şubat 2025).
Williams, R. D., & Ogden, L. P. (2020). What knowledge and attitudes inform public librarians’ interactions with library patrons in crisis? Journal of Librarianship and Information Science, 53(1), p.62-74. https://doi.org/10.1177/0961000620917720 (Erişim Tarihi: 03 Mart 2025)
Zhao, T., Zhang, X., Cui, X., Chen, Y., Wang, N., Wang, B., ... & Han, X. (2024). “Awareness, attitudes and first aid knowledge of epilepsy among university students–A cross-sectional study in Henan Province, China”, Epilepsy Research, 201, 107315.
Zideman, D. A., Singletary, E. M., Borra, V., Cassan, P., Cimpoesu, C. D., De Buck, E., ... & Poole, K. (2021). “European Resuscitation Council Guidelines 2021: First Aid”, Resuscitation, 161, p.270-290. https:// doi.org/10.1016/j.resuscitation.2021.02.013 (Erişim Tarihi: 9 Şubat 2025).